Categorieën
Preek

Vergrootglas of uitkijktoren

Vandaag preekte ik weer eens in de kerk waar ik ooit leervicaris was, de Grote- of Barbarakerk in Culemborg. Het ging over Rutte, over Trump, over Esra en over Jezus.

Afgelopen dinsdag was het 10 jaar geleden dat Mark Rutte minister-president werd. Een decennium leidt hij de regering van ons land. En naar het zich laat aanzien gaat hij daar nog wel even mee door. Een knappe prestatie in tijden van vluchtige reputaties en kwetsbare imago’s. De kranten schetsen deze week het beeld van een optimistische, hardwerkende en vooral praktische premier, die al bellend en sms-end de meest wonderlijke coalities bij elkaar houdt.

Natuurlijk is er ook kritiek. Stevo Akkerman besloot zijn column in Trouw met de opmerking: ‘Rutte is een kundig bestuurder, de vraag is alleen waar hij naar op weg is.’ Alom klinkt als het over Rutte gaat het woord staatsman, maar vaak klinkt daarbij de vraag: mag je van een staatsman niet ook een visie verwachten?

Hoe zal Rutte de geschiedenisboekjes ingaan? Als de juiste man op de juiste plek om Nederland door de corona crisis te leiden? Als de neoliberaal wiens partij en kabinetten de verzorgingsstaat onherstelbare beschadigd hebben? Als de leider van de West-Europese landen die van Europese solidariteit maar niet wilden weten?

Hoe Rutte de geschiedenisboekjes zal ingaan, blijft voorlopig nog een vraag. Voorlopig zijn die boekjes nog niet geschreven. Het duurt meestal één of twee generaties voordat je iets zinnigs kunnen zeggen over de betekenis van gebeurtenissen. Niet voor niets voert Geert Mak in zijn boek Grote verwachtingen een fictieve student uit 2069 op. Misschien dat die wat er nu gebeurt op waarde kan schatten. En ook kan oordelen over de rol van Mark Rutte in dat alles.

Om gebeurtenissen en de rol van personen daarin op waarde te schatten heb je afstand nodig. Je hebt de geschiedschrijving van het vergrootglas, de dagelijkse nieuwsberichten, en je hebt de geschiedschrijving van de uitkijktoren, van waar je met die brede blik het geheel kunt overzien. En vanuit die uitkijktoren kan wat onder je vergrootglas zo belangrijk en verontrustend leek, er heel anders uitzien. Kleiner, onbelangrijker, of juist onderdeel van iets goeds, die ene stap achteruit om er twee naar voren te zetten.

Je kunt jezelf troosten met die gedachte. Zelfs als Trump herkozen wordt, er komt een dag dat hij geen President van de Verenigde Staten meer is. En wie weet zal als de dagelijkse stroom van verbijsterende berichten over hem opdroogt, blijken dat er iets goeds gebeurd is. Je weet het niet. En, ander voorbeeld, de geschiedenis leert dat geen bezetting voor altijd is, en dat muren altijd een keer vallen…

De geschiedenis van het vergrootglas en de geschiedenis van de uitkijktoren. Zo wil ik vanmorgen ook eens kijken naar de geschiedenis van de herbouw van de tempel, zoals we daarover horen in de Bijbelboeken Ezra en Nehemia.

Als je daarnaar kijkt met een vergrootglas dan zie je een Perzische koning, Cyrus, die als instrument in Gods hand toestemming geeft de tempel te herbouwen. En je ziet mannen als Ezra en Nehemia die met vlijt en godsvrucht dat karwei ter hand nemen. En in onze lezing horen we het volk een loflied zingen bij het leggen van het fundament, er wordt gehuild, gejuicht. Een grote eruptie van emoties. Vervolgens horen wij van tegenslagen bij de bouw, zoals dat gaat als je iets wil bouwen: protesten van omwonenden, inspraakprocedures, ambtelijke traagheid. Maar al die dingen worden overwonnen, en de geschiedschrijver wijst naar God. Hij zorgt ervoor dat de bouw doorgaat.

Dat is de boodschap van de Bijbelboeken Ezra en Nehemia. God deed ons terugkeren uit ballingschap, Hij hielp ons de tempel te herbouwen, hij herstelde Jeruzalem in al haar glorie. En wij lezers kunnen daar dan wijze geloofslessen uit leren.

Maar wat nu als Ezra en Nehemia het mis hebben? Wat nu als de schrijvers van de gelijknamige boeken te veel door een vergrootglas keken? Wat nu als je van een afstandje iets heel anders ziet?

Nee, de prestaties van Ezra en Nehemia liegen er niet om. Het is niet niks om in een complexe lokale situatie en in een onzekere geopolitieke werkelijkheid Jeruzalem te herbouwen en de tempel in ere te herstellen. Maar was dat nu ook het enige juiste om te doen in die vijfde eeuw voor Christus? Was dat nu ook hetgeen waar God op uit was op dat moment?

De herbouw van de tempel, het herstel van de of een cultus, betekent het einde van de invloed van de profeten in Israël. Altijd was er naast de koning en de priester ook de profeet. En waar de koning staat voor de macht, de priester voor de georganiseerde religie, de “zuivere godsdienst”, klinkt uit de mond van de profeet altijd een andere stem: ‘De macht komt alleen aan God toe, en ware godsdienst is gerechtigheid en vrede.’ En waar de koning en de priester het meest gebaat zijn bij orde en rust, bij een volk dat zich aan hun regels houdt, brengt een profeet altijd heilige verontrusting en roepen zij het volk op zelf voor Gods aangezicht keuzes te maken.

Met de restauratie van Ezra en Nehemia komt die stem tot zwijgen. Ja, er zit weer een koning op de troon, en er is weer een tempel met priesters en een hogepriester, maar de profetie zwijgt. God zwijgt.

Niet voor niets zit tussen Oude en Nieuwe Testament een periode van eeuwen waarvan wij niets horen. Niet dat er niet veel gebeurt en wordt gezegd, maar naar Bijbelse maatstaf is het niet het vermelden waard. Er is pas weer iets te melden als Jezus Christus zich aandient. En juist Hem treffen we aan te midden van wat die restauratie van Ezra en Nehemia heeft opgebracht. Een elite in paleis en tempel, collaborerend met de Romeinse bezetters, het eigen volk uitbuitend, en als de dood voor profetische stemmen als die van Johannes de Doper en later ook Jezus.

Als in het jaar 70 na Christus de Romeinen komen om Jeruzalem te veroveren en de tempel opnieuw in as te leggen, dan blijkt die hele restauratie van Ezra en Nehemia uiteindelijk voor niets geweest. Ja, er was weer een tempel, maar het was slechts uitstel van het onvermijdelijke: het verdwijnen van de godsdienst van de priesters. De eerste christenen hebben de val van Jeruzalem gezien als consequentie van het verzet van de religieuze elite van die stad tegen Jezus. Zijn profetische stem, hadden ze er maar naar geluisterd. Dat is wat het Nieuwe Testament vanaf de uitkijktoren ziet.

Wat zou er gebeurd zijn als Ezra en Nehemia zich na de ballingschap niet gericht hadden op herstel van het oude, op terug naar af, op restauratie, maar juist op vernieuwing, op een weg voorwaarts, op iets nieuws? Wat als de stem van de profetie voluit had geklonken en was gehoord?

Ook in onze tijd staan wij voor vragen als hoe moet het nu verder? Bijvoorbeeld, hoe gaan we verder na de corona crisis – ervan uitgaande dat er een ‘na de coronacrisis’ komt. Laten we hopen dat hoe het nu gaat niet het nieuwe normaal is, maar moeten we terug willen naar het oude normaal? Hoe normaal was dat eigenlijk? Je mag toch hopen dat er iets veranderd in onze omgang met de aarde, met onze medemensen, met onszelf! Horen wij in deze crisis de stem van de profetie? En durven wij daarnaar te luisteren? Niet even, maar net zo lang totdat er iets nieuws begint? Of keren wij terug naar de oude orde, naar rust en orde, en zolang we bij de happy few horen, mag het van ons zo blijven?

Ook in de kerk staan we voor grote vragen. De vanzelfsprekendheid van het christelijk geloof in ons land in ons werelddeel is voorbij. Voor veel kerken is de vraag ‘wat nu?’ levensgroot. Het goede wat je had behouden? Proberen te redden wat er te redden valt? Een ultieme poging doen de zaak weer op te bouwen? Of geloven dat God iets nieuws kan doen en dat wij hem daarin mogen volgen en mogen proberen daar dienstbaar aan te zijn?

En ook in ons persoonlijk leven kunnen er momenten zijn dat de vraag hoe nu verder zich opdringt. Terug naar hoe het was? Of wordt het anders? Ezra en Nehemia laten zien dat onze reflex tot herstel en restauratie op het moment zelf vaak de enige logische weg lijkt, maar dat het goed kan zijn weerstand te bieden tegen die reflex en tijd te nemen te onderzoeken of andere wegen heilzaam kunnen zijn. Leg je vergrootglas neer en beklim de uitkijktoren. Wie weet wat je dan ziet.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s