Kijken in de ziel

In het kader van het zomerthema ‘Onze favoriete gelijkenissen preekte ik over de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan (Lukas 10:25-37).

Tijdens het Bijbeluurtje anderhalve week geleden kwam het programma Kijken in de zielter sprake. Het wordt uitgezonden op maandagavond, maar je kunt het, net als ik ook, online terugkijken bij de NPO. Kijken in de ziel is een interviewprogramma waar Coen Verbraak een aantal mensen uit een bepaalde beroepsgroep interviewt. Er kwamen al rechters voorbij en militairen. Dit seizoen interviewt Verbraak religieuze leiders. Twee rabbijnen, een orthodoxe en een liberale, twee imams, een hindoeïstische pandit, twee boeddhistische leraars, een bisschop, een zuster en drie dominees, een bevindelijke, een vrijzinnige en een baptistendominee.

Het is een mooi programma met even bijzondere als gewone mensen die echt proberen om hun geloof integer en transparant uit te leggen. Het is ook bijzonder om te zien hoe geloven op elkaar lijken en hoe leiders van verschillende religies soms heel vergelijkbare dingen zeggen. Het is ook interessant om bij jezelf waar te nemen wie je sympathie heeft en te ontdekken dat dat dwars door de religies heen loopt.

Coen Verbraak is ook een fijne interviewer. Het gaat hem niet om hemzelf. Hij maakt zich ondergeschikt aan het doel van het interview. Hij laat de geïnterviewden praten, maar niet zonder ze uit te dagen met allerlei vragen. Kritische vragen soms, maar ook bewust domme vragen, vragen naar de bekende weg, maar allemaal met de bedoeling dat die religieuze leiders zich nog duidelijker uitspreken.

Ik begin over dit programma omdat het naast alle onzin op televisie een verademing is om mensen gewoon over geloof te horen praten. En er zit voor mijn gevoel ook geen vooropgezet plan achter. De meeste programma’s over religie proberen je toch te overtuigen. Er zit zelfs niet achter om te laten zien dat alle religies gelijk zijn en dat het allemaal niet uitmaakt. Voor de geinterviewden maakt het wel degelijk uit en ze mogen dat ook gewoon uitleggen.

Ik begin ook over het programma omdat het grote raakvlakken heeft met wat er in onze Schriftlezing aan de hand is. De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan wordt door Jezus ook uitgesproken in de context van een interview. Het begint met vragen. ‘Meester, wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?’ en ‘Wie is mijn naaste?’

Ook hier geldt, de ene vraag is beter dan de andere. De vraag naar het eeuwige leven wordt weliswaar gesteld om Jezus op de proef te stellen, maar het is een goede vraag. Het is een vraag die ons mensen en onze verantwoordelijkheid heel serieus neemt. Wat je doet, hoe je leeft, het maakt verschil. Met je doen en laten sorteer je effect op jezelf en anderen en dat kan positief of negatief zijn. Het brengt heil of het betekent onheil. ‘Wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?’

Dat eeuwige leven moeten we voor een goed verstaan van de vraag dan ook niet in de eerste plaats opvatten als vraag naar het hiernamaals. De rabbijnse theologie – en deze wetgeleerde en Jezus voeren hier een voluit rabbijnse discussie – de rabbijnse theologie stelt twee manieren van leven tegenover elkaar. ‘Het leven van het vluchtige uur’ en ‘het leven van de toekomende wereld.’ Daaruit blijkt wel dat eeuwig hier bedoeld is als aanduiding van kwaliteit. Je daden kunnen vluchtig zijn, of ze zijn goed, eindeloos goed, eeuwig. Naar dit laatste vraagt deze wetgeleerde.

‘Wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?’ Een beetje tegen de regels van het interview in antwoordt Jezus met een tegenvraag. De wetgeleerde vraagt zijns inziens naar de bekende weg. Wie de weg die de Thora wijst, volgt, die heeft kwaliteit van leven. Wie God liefheeft boven alles, die ontvang heil, leeft een heilzaam leven. Want God de HEER is de God die bevrijdt, uit de slavernij, uit de ballingschap. Wie leeft in verbondenheid met Hem zal daarom ook een vrij mens zijn, een mens met grote innerlijke vrijheid, iemand met ruimte in zijn hart, iemand die niet bang is voor een ander.

De wetgeleerde komt niet over als zo iemand. Hij heeft niet de grootsheid om te zeggen: ‘Meester, u heeft gelijk.’ Hij wil zich rechtvaardigen, staat er. De interviewer vindt zichzelf belangrijker dan het interview. En met de vervolgvraag die hij stelt, laat hij zich ook lelijk in de kaart kijken. ‘Wie is mijn naaste?’ De wetgeleerde denkt niet in vrijheid, maar in grenzen. Hij staat in het middelpunt van zijn leven en vraagt hoe wijd hij de cirkel van zijn barmhartigheid moet trekken. Waar houdt het op? Want het houdt een keer op toch?

Jezus antwoordt met de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan. ‘Er was eens iemand die van Jeruzalem naar Jericho reisde…’ Wat volgt is bekend. Het aanstootgevende gedrag van die religieuze leiders, die de man wel zien, maar ‘aan de overzijde voorbijgaan’. Zij kijken wel, maar houden afstand. Ze laten precies dat na te doen, barmhartigheid, waar die hele tempeldienst die zij in stand houden voor bedoeld is.

En dan het wonder dat juist de Samaritaan de man ziet en wel naar hem toe gaat. Samaritanen leken op de joden, maar waren het niet. Joden keken op hen neer. Ze vonden ze tweederangs gelovigen. Ze hadden alleen de vijf boeken van Mozes, en dus niet de Profeten en Geschriften. En ze hadden een eigen tempel, op de berg Gerizim. De joden beschouwden zichzelf als zuiverder gelovigen. Zij hadden de hele Bijbel en de tempel in Jeruzalem.

Er valt heel veel over de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan te zeggen, maar dat is niet nodig om de glasheldere boodschap van het verhaal te begrijpen. De clou van de gelijkenis is dat het er niet om gaat of je het zuivere geloof hebt, maar dat het er om gaat dat je je laat raken door de concrete mens die langs de weg van je leven ligt. Zo simpel is. ‘Doet u dan voortaan net zo.’

Inmiddels heeft Jezus de rol van interviewer overgenomen van de wetgeleerde. ‘Wie van deze drie is volgens u de naaste geworden van het slachtoffer van de rovers?’ De naaste geworden. Jezus beantwoordt met de gelijkenis niet alleen de vraag van de wetgeleerde, hij formuleert de vraag opnieuw. Daarmee verandert hij onze blikrichting. Niet meer, wie hoort bij mij, wie is als wij, en wie niet? Nee, wij verplaatsen ons in de ander. Kijken door zijn ogen. Zo verandert niet alleen onze blikrichting, ook onze positie verandert. We staan niet meer zelf in het centrum, maar de ander. En dan handelen wij voor hem zoals wij voor onszelf zouden doen. Hij is mijn naaste geworden.

Jezus Christus vertelt ook met deze gelijkenis ook over zichzelf. De barmhartige Samaritaan ‘krijgt medelijden’ aldus de Nieuwe Bijbelvertaling. Oudere vertalingen zeggen ‘werd met ontferming bewogen’. Die woorden worden in de Bijbel meestal gebruikt als het over God gaat, of in het evangelie als het over Jezus gaat. Hij is onze naaste geworden. Door Hem heeft God zich in ons verplaatst. Hij heeft zichzelf midden in onze wereld gezet. Hij heeft ons met zijn opdracht: ‘Doet u dan voortaan net zo.’ niet overgelaten aan onze goede bedoelingen. Hij heeft het zelf volbracht. Jezus’ eigen weg geeft diepe betekenis aan zijn opdracht. In verbondenheid met Hem, noem het geloof, noem het vertrouwen, hebben wij een eindeloos reservoir aan barmhartigheid, aan naastenliefde. Verplaats je in de ander. Neem zijn positie eens in. Stel eens een vraag. Laat je raken. Misschien geldt dat in onze tijd vooral ook wel als het gaat om andersgelovigen.

Kijken dus naar Kijken in de ziel. Het programma van afgelopen maandag liet een kort fragment zien van de uitzending van morgen. Ik moest er erg om lachen. Aan het woord was de orthodoxe rabbijn Binyomin Jacobs (foto). Hij vertelt: ‘Als iemand overleden is, wordt er op de kist altijd wat geld neergelegd. Dan heeft ‘ie in het hiernamaals wat zakgeld. Dan komt de dominee naar voren en legt 100 euro neer. Pastoor, 100 euro. Daarna komt de rabbijn. Die schrijft een cheque uit van 300 en neemt 200 wisselgeld.’

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s