Angst klopte op de deur…

Onderstaande preek hield ik op 8 april in mijn vorige gemeente, Alkmaar-Noord. Gelezen werd Genesis 3. De rest van de liturgie is te vinden op de zondagsbrief.

‘Angst klopte op de deur. Geloof deed open. Er was niemand.’ Zo eindigt een preek van Martin Luther King die afgelopen week in Trouw stond. ‘Angst klopte op de deur. Geloof deed open. Er was niemand.’ De preek van King gaat over angst en over hoe je angst kunt overwinnen.

De preek stond in Trouw omdat het afgelopen week 50 jaar geleden was dat King vermoord werd. Martin Luther King was behalve predikant ook een van de bekendste leden van de Burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten. We kennen hem allemaal van zijn legendarische woorden: ‘I have a dream!’ Zijn leiderschap in het geweldloze verzet tegen de rassenscheiding maken hem tot een van de weinige echte helden van de twintigste eeuw.

De preek van King is inspirerend; tot op de dag van vandaag is wat hij zegt over angst hoogst actueel. Angst heeft twee gezichten. Er is gezonde angst die ons waarschuwt bij gevaar, die ons motiveert creatieve oplossingen te verzinnen én er is angst die ons verlamt en vergiftigt. King wijst in de preek op de wapenwedloop in zijn dagen. Uit angst voor oorlog bewapenden Oost en West zich in hoog tempo, met kernbommen en al. Het gevolg: alleen maar meer angst. King wijst ook op de angsten die zijn “witte broeders” koesteren voor zwarten. King roept – dat vind ik sterk – zijn zwarte hoorders op er alles aan te doen die angst weg te nemen.

Tegenstellingen zijn er ook in onze tijd. De tegenstelling zwart-wit is nog niet verdwenen en er zijn ook andere tegenstellingen bij gekomen. De elite en de burger. De grachtengordel en de provincie. De politiek en de gewone burger. De gewone Nederlander en de moslim. Rijk en arm, kansrijk en kansarm, zij die voor zichzelf op kunnen komen en zij die geleefd worden.

Er is nog steeds zo veel angst in onze samenleving en in onze harten. Wie kun je vertrouwen? Facebook? We weten inmiddels beter. Vertrouwt u de overheid? Er is angst te over. De preek van King is hoogst actueel.

En ik denk dat het in Genesis 3 ook over die angst gaat.

In de theologie waar ik mee ben opgegroeid was Genesis 3 heel belangrijk. Belangrijker dan Genesis 1 zelfs. De zondeval, want zo wordt het genoemd, was het beslissende moment in de geschiedenis tussen God en mens. Sinds Genesis 3 zijn wij zondaars. Zondaars die met God verzoent moeten worden, en daarom kwam Jezus Christus. Zonder Genesis 3 zou Hij geen mens zijn geworden, zou Hij niet zijn gestorven aan het kruis.

Deze opvatting maakt Genesis 3 weliswaar belangrijk, maar het komt allemaal ook op afstand te staan. Wat kan ik er aan doen dat Eva en Adam gezondigd hebben? En wat blijft er dan over als je er aan twijfelt of er ooit een meneer Adam en mevrouw Eva hebben bestaan?

Later leerde ik dat Genesis 3 niet gaat over ooit. Het gaat over nu. En het gaat ook niet over meneer Adam en mevrouw Eva. Het gaat over mij. Dat leerde ik toen ik ontdekte dat het in Genesis 3 over een angst gaat die ook diep in mij leeft.

Dat kom je op het spoor als je het gesprek tussen de slang en Eva goed leest. Ik heb altijd gedacht dat het allemaal aan de slang ligt. Hij misleidt Eva, verdraait Gods woorden, zaait de twijfel in Eva’s hart en voor ze het weet is het mis gegaan.

Maar er is iets meer aan de hand met Eva. Want ook Eva citeert God verkeerd als ze met de slang in gesprek raakt. Ze zegt dat ze van alle vruchten van alle bomen mogen eten, ‘behalve die van de boom in het midden van de tuin.’ Dat klopt nog. Eva vervolgt: God heeft ons verboden van de vruchten van die boom te eten’, dat klopt ook nog, maar dan komt het: ‘of ze zelfs maar aan te raken.’

Maar God heeft in Genesis 2 helemaal niets over aanraken gezegd. Eva is strenger dan God zelf. Wanneer ben je strenger dan God zelf? Als je onzeker bent, bang. Dat is altijd zo. Als mensen onzeker worden, worden ze heel streng. Denk maar aan de fundamentalisten van allerlei geloven. Wanneer radicaliseren ze? Als ze geconfronteerd worden met een wereld die haaks staat op hun denkbeelden. Je wordt niet als fundamentalist geboren, maar je wordt het zomaar als je wereld instort, als je niet meer weet je bent, als de samenleving je geen geborgenheid biedt, als angst je in de greep krijgt.

Ik denk soms ook wel dat de roep om sterke leiders of om krachtig optreden van de overheid ook voortkomt uit dezelfde angst. We zeggen: Wanneer gaan we nu eindelijk weer eens gewoon doen? We zeggen: Doe ff normaal! Maar wat is gewoon en wie bepaalt wat normaal is? Dat is niet zo makkelijk te bepalen en die onzekerheid voelt als angst.

Dichter bij huis zijn er ook wel voorbeelden. Op school een leraar die opeens heel streng gaat doen. Of in een gezin waar een kind opeens heel boos is, omdat het niet gaat zoals hij wil. Of wanneer je heel erg je best doet voor een relatie, juist omdat je zo bang bent dat hij of zij je verlaten zal. Streng zijn is een uiting van angst.

We mogen die boom zelfs niet aanraken, zegt Eva. Maar dat heeft God niet gezegd. De zondeval begint niet bij een listige slang, maar bij een bang mens die niet meer vertrouwd wat ze heeft gehoord. De angst regeert, en dan ben je vatbaar voor de giftige stem van het wantrouwen. De zondeval begint bij onze angst.

Genesis 3 zegt dat dat het probleem van ons mensen is. Dat er altijd een stemmetje is van wantrouwen en onzekerheid. Adam en Eva leven vrij en onschuldig in de paradijstuin, waar ze genieten, van elkaar, van de tuin. Alleen de kennis van goed en kwaad behoudt God voor zichzelf. Dat wil Hij de mens besparen. Het kennen van goed en kwaad betekent lijden. Dat dat zo is weten we maar al te goed.

Angst klopt op de deur. De slang zegt: ‘Misschien doet God je wel tekort? Zou er niet meer uit te halen zijn voor jou? Ben je niet bang dat je iets misloopt?’ Angst klopt op de deur. Eva doet niet open met geloof, met vertrouwen. Ze laat de deur dicht en gaat te rade bij die venijnige argwanende stem. Eva denkt: ‘Is God dan toch niet te vertrouwen? Heeft Hij mij dan toch niet lief? Is zijn ja-woord over mijn leven wel gemeend? Mag ik er wel zijn?’ Die vragen komen makkelijk boven. En als die vragen boven komen ga je God en andere mensen al snel zien als bedreiging.

Zonde dat is de angst, dat is het wantrouwen, dat is de onzekerheid. Genesis 3 vertelt wat er gebeurt als zij de overhand krijgen. Dan sta je in je blootje, kwetsbaar. Dan verstopt je je. En dan wordt het leven zwaar en hard. Zuchten en zwoegen.

Nu moeten we niet denken dat God onbarmhartig is dat Hij de mens verdrijft uit de Hof van Eden. Hij voorkomt genadig dat wij ook nog eens onsterfelijk worden. Ons lijden aan goed en kwaad duurt niet eindeloos. Er komt een eind aan, godzijdank. Het is goed dat een mensenleven niet maar duurt en duurt. De dood is vloek én zegen.

Maar de mens sterft ook niet meteen na het eten van de verboden vrucht. God is meteen al barmhartig. Hij voert zijn dreigement niet uit. De mens krijgt tijd van leven, vol goed en vol kwaad. Daarmee is ons leven getekend. Ons leven vol tragiek, ons eindige leven, ons leven vol van de vraag of ik er wel mag zijn.

‘De liefde laat geen ruimte voor angst; volmaakte liefde sluit angst uit.’

Zo staat het in de Eerste brief van Johannes. Dat was de Bijbeltekst waarover Martin Luther King preekte. De liefde overwint de angst. Die liefde wordt zichtbaar in Jezus Christus. Hij is Gods ultieme poging ons te overtuigen van zijn liefde. Voor Hem is God geen concurrent, maar zijn Vader. En voor Hem zijn mensen geen bedreiging, maar kinderen van God.

Vorige week vierden we dat Hij is opgestaan uit de dood, dat Hij leeft. Zijn kruis is de boom van kennis van goed en kwaad. Zijn kruis is ook de levensboom. Zijn kruis is het middelpunt van onze werkelijkheid. Christus durft bestaan in volkomen vertrouwen op God. Hij vertrouwt God, gelooft in zijn ja-woord, tot in de dood. God heeft Hem niet beschaamd. En Hij zal niemand beschamen die met Jezus Christus meegaat. Ons leven mag tragisch zijn, ons leven mag eindig zijn, de weg van vertrouwen is begaanbaar. En dan zullen we het zien. Angst klopt op de deur. Geloof doet open. Er is niemand.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s