Categorieën
Preek

Ontkennen of klagen

Dit is de preek die ik op Oudjaarsdag hield in de Dorpskerk te Barendrecht.

Toen ik afgelopen week nadacht over deze dienst zocht ik eerst maar eens een paar dingen op om in de stemming te komen. Wat waren de trending zoekopdachten bij Google? 1. Anne Faber 2. Stemwijzer 3. Patricia Paay 4. Abdelhak Nouri 5. Staatsloterij Oudejaarstrekking. Vijf zoekopdrachten waarmee de tragiek, de verwarring en de platheid van weer een jaar zijn geschetst.

De belangrijkste nieuwsfeiten op nu.nl dan: Trump, Feyenoord, aanslag in Manchester, Tom Dumoulin, Nouri, Romy en Savannah, Fibronil, Oranjevrouwen, aanslag in Barcelona, Irma, Catalonië, aanslag in Las Vegas, #metoo, Eberhard van der Laan, formatie, Noord-Korea.

Youp van ‘t Hek heeft vanavond genoeg om het over te hebben. Het zal wel weer een hele klaagzang worden. ‘Sodemieter toch op!’

Wat er met ons aan de hand is, kunnen filosofen beter uitleggen dan ik. En waar het allemaal wringt in onze tijd, de zere plekken, daar kunnen cabaretiers beter de vinger op leggen dan ik. Zij doen wat in Bijbelse tijden de profeten deden. Daar kan ik dan wel weer iets over vertellen en dat wil ik vanavond doen.

Ik wil daarom met u gaan lezen uit het boek Klaagliederen. Misschien schrikt u daarvan, en ik heb er ook over getwijfeld, maar uiteindelijk won het verlangen het echt ergens over te hebben het toch.

Klagen staat niet zo best aangeschreven. ‘Niet klagen, maar dragen.’ ‘Kinderen die klagen worden overgeslagen.’

Toch wordt er heel wat geklaagd. En als je de lijstjes over 2017 op je in laat werken is er ook genoeg om over te klagen. En dan heb ik het nog niet eens over alles wat in ons persoonlijk leven voorviel, wat de lijstjes niet haalt, maar wel reden tot klagen is.

In de Bijbel wordt ook geklaagd. Niet alleen in Klaagliederen, maar in bijna alle profetische boeken en niet in het minst in de Psalmen. Klagen is een wezenlijk onderdeel van het Bijbelse geloof.

Wat is klagen? Klagen is het tegenovergestelde van ontkennen. En in het Oude Testament draait het dan allemaal om de Babylonische ballingschap. De ballingschap is de grootste crisis in het bestaan van Gods volk.

En als die crisis zich aandient, zijn er twee reacties: ontkenning en klacht. De elite in Jeruzalem houdt koste wat kost vast aan haar ideologie. ‘Wij zijn het uitverkoren volk in de uitverkoren stad, God heeft onze koning en onze tempel uitgekozen.’ En ze gebruiken daar ook Bijbelteksten bij, bij voorkeur teksten waarin ‘voor eeuwig’ wordt gezegd, of ‘nooit’. Ze citeren bijvoorbeeld wat God tegen David zegt: ‘Jou stel ik in het vooruitzicht dat je koningshuis voor eeuwig zal voortbestaan en dat je troon nooit zal wankelen.’ (2 Samuël 7:16) Zo ontkennen ze wat op hen afkomt.

Dat is wat het valse zelfvertrouwen van ideologie met ons doet. Het bevestigt dat de wereld zo in elkaar zit als wij denken en wensen. Feiten die daarmee strijdig zijn doen wij af als alternative facts. Met de verkiezing van Donald Trump is die manier van kijken naar de wereld heel helder aan het licht gekomen in 2017. ‘I know the thruth, don’t bother me with the facts.’ Ik weet wat waar is, val me niet lastig met de feiten.

Wat Trump schaamteloos doet, is denk ik iets wat wij op een veel meer verholen manier allemaal doen. Trump is de ultieme uitvergroting. Hij doet wat hij wil. Waarom? Omdat het kan.  En is dat niet uiteindelijk de ethiek van onze tijd? Niet omdat het moet, maar omdat het kan. En we leven alsof er geen eind aan komt, alsof het altijd zo zal blijven. In totale ontkenning.

‘Make America great again!’ Ja, dat onze manier van leven het goed heeft, dat wij het voor elkaar hebben. Ook wij denken dat wij uitverkoren zijn, de grote uitzondering.

‘God bless America!’ Ja, Gods zegen rust op ons. Val me niet lastig met de feiten. Media vertellen ons hoe langer hoe meer wat we al wisten. Heeft u enig idee wat er echt in Azië en in Afrika gebeurt? Hoe vaak horen wij nieuws waardoor we ons wereldbeeld moeten heroverwegen?

Ook in de kerk kom je die ontkenning trouwens tegen. Als we net doen alsof de kerk van vroeger nog bestaat. God, Nederland, Oranje. Het christelijke Europa. Als we maar iets meer dit, of iets meer dat. Als we maar beter zouden preken, als de kerkenraad maar dit, als de dominee maar dat, als de jongeren maar… Ook dat is ontkenning. Een ontkenning die ons zal uitputten.

De profetische klacht is het antigif tegen die ontkenning. Er gaat wel degelijk iets verloren. Iets? Alles! Lees maar hoe over Jeruzalem wordt gesproken in de eerste woorden van Klaagliederen (1:1-2).

Ach, hoe eenzaam zit zij neer, de eens zo levendige stad.

Een weduwe is ze geworden, zij die groot was onder de volken,

de vorstin van de gewesten is tot slavernij vervallen.

Heel de nacht weent zij, haar wangen zijn nat van tranen.

Er is niemand die haar troost, niemand van haar vele minnaars;

geen vriend bleef haar trouw, allen zijn haar vijandig gezind.

Hier wordt niets ontkent. Het verlies wordt volledig erkent. De profeet stelt de stad Jeruzalem voor als een verdrietige vrouw. In niets lijkt zij meer op hoe zij vroeger was. En ‘er is niemand die haar troost’. Hier wordt van A tot Z erkend dat de ballingschap is gekomen. Dat de wereld zoals die was niet meer bestaat. Dat er geen sprake meer is van uitverkoren zijn. En God? Over Hem lezen wij niets. Hij is niet langer degene die garant staat voor de voortzetting van onze manier van leven.

Trump is niet alleen hoogtepunt, maar ook eindpunt van de postmoderne Westerse beschaving. Een beschaving zonder waarheid, zonder fatsoen en zonder idealen gaat ten onder, dat heeft de geschiedenis wel bewezen. Dat is de ongemakkelijke waarheid waar we 2018 mee ingaan. Er kon wel degelijk wel eens een eind komen aan onze manier van leven. En dan? (Klaagliederen 3:20-24)

Telkens als ik mijn lot overdenk, ben ik diep terneergeslagen.

Toch geef ik de hoop niet op, want hieraan houd ik vast:

Genadig is de HEER: wij zijn nog in leven! Zijn ontferming kent geen grenzen.

Elke morgen schenkt hij nieuwe weldaden. – Veelvuldig blijkt uw trouw!

Ik besef: mijn enig bezit is de HEER, al mijn hoop is op hem gevestigd.

‘Mijn enige bezit is de HEER.’ Dat is het enige wat je overhoudt. Dat je nog leeft en dat er nog een nieuwe dag is. God is niet het sluitstuk op onze wereldbeeld, Hij draagt onze wereld in zijn goedheid en zijn geduld. Dat is wat je overhoudt.

Uiteindelijk verlies je al klagend al je zelfverzekerdheid, je opgeblazen ego en je vanzelfsprekende Godsvertrouwen.

Zo eindigt Klaagliederen (5:19):

Maar u, HEER, zetelt voor eeuwig, uw troon staat vast van geslacht op geslacht.

Dat klinkt nog ouderwets, ongeschokt Godsvertrouwen, de geliefde frase ‘voor eeuwig’ valt. Maar nu is het Gods troon die vaststaat, niet die van ons. Wij houden voor onszelf rekening met iets heel anders (5:20):

Waarom zou u ons voorgoed vergeten, ons voor altijd verlaten?

Wij houden rekening met het feit dat God ons wel eens zou kunnen vergeten. Ons gevoel uitverkoren te zijn is volkomen verdwenen. En daarin ontstaat ruimte voor een nieuw gebed (5:21):

Breng ons terug bij u, HEER, laat ons terugkeren, laat het ons gaan als voorheen.

Maar het eindigt in onzekerheid (5:22):

‘Of hebt u ons geheel en al verworpen, is uw toorn tegen ons is onbegrensd?’

Zo eindigt Klaagliederen. Kunnen we ons een verontrustender einde van een Bijbelboek voorstellen? Wat is dat voor religieuze traditie, die zo in onzekerheid, zo in verdriet en verlies durft te eindigen? Hier wordt niets verbloemd. Hier geen alternatieve feiten om ons wereldbeeld koste wat kost overeind te houden. Zelfs onze geliefde theologie – dat God van ons houdt en dat Hij altijd voor ons zal zorgen – een vraag geworden. De profeten durven rekening te houden met het feit dat wij onder Gods oordeel leven.

Wanneer de rookgordijnen verdwijnen, we de feiten onder ogen zien, ontstaat er ruimte om opnieuw te ademen. Wie leeft in ontkenning, kan niet anders dan zijn adem inhouden. Wie het verdriet om wat verloren gaat inademt, kan leven in een wereld vol conflict en vervreemding, die kan in de nabijheid van God en de naaste de klacht uitademen.

De profeet zegt: ‘De situatie is hopeloos, maar niet ernstig.’ Dat onze manier van leven niet lang houdbaar is, dat God zelf onze tegenstander is wanneer wij onze wereld en onze privileges ten koste van alles willen verdedigen, dat is misschien niet fijn om te horen, maar het wel de waarheid. En de waarheid zal ons vrij maken.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s